Poli(akrilonitril)
Poliakrilonitril (PAN) reçinemsi ve fiberleştirilebilen bir organik polimerdir. Hemen hemen bütün ticari PAN’lar akrilonitril bazlı monomerlerden oluşturulan kopolimerlerdir. PAN polimeri ilk üretilmeye başladığında kimyasal olarak çözülemediği ve katkı maddeleri eklenerek yumuşatılamadığı için çok değer görmemiştir. Ancak, kalsiyum thiocyanate tuzu gibi konsantre sulu tuz çözeltileri sayesinde çözülebildiği keşfedilince ıslak- ve kuru-spin yöntemleriyle fiber oluşturulabilmiştir.
Akrilik fiberler yüksek mukavemet, çekme gerilimi ve tokluk gösterirler. Akrilonitril birim ünitesi, polar grupları yeterli derecede ikincil kuvvetler yaratarak fiber üretilen tek monomerdir. Aşınmaya karşı dirençli, elastik (resilient) ve yüksek esnekliği sayesinde önemli bir sentetil elyaftır. Neme karşı nispeten hassas değildir; kimyasallara, mantara, ve lekelere karşı da oldukça dayanıklıdır. Ayrıca UV ışınlarına ve ısıya karşı da dayanıklıdır. Yüne benzer bir görünümü ve dokunma hissi vardır bu sebeple giyim endüstrisinde sıklıkla kullanılır: çorap, kazak, hırka, kum torbası gibi ürünleri görebiliriz.
Ticari PAN çözelti ve süspansiyon polimerizasyon yüntemiyle üretilir ve daha once de belirttiğimiz gibi piyasada genellikle akrilonitril bazlı kopolimerleri görürüz. Vinil klorür ya da vinil bromür gibi halojen içeren monomerlerin akrilonitril ile oluşturulan kopolimerleri alev geciktirici özelliğe sahiptir. Metil akrilat ve vinil asetat ile sentezlenenn kopolimerler ise çözünebilirliği arttırır ve fiber üretiminde kullanılır. Asit grubu olan monomerler asitli boyaları kullanmak için zincire eklenirken, baz grubu monomerler de bazlı boyaları kullanmak için polimer zincirine eklenir. Böylece akrilonitril bazlı plastiği renklendirmek mümkün olur. SAN ve ABS gibi yaygın kullanılan mühendislik plastiklerinde de akrilonitril monomerini bulunur.
PAN’ın bir diğer önemli özelliği ise karbon fiber üretiminde kullanılan öncü elyaf olmasıdır. PAN elyafı, ısıl işlemlerden geçirilerek karbon fibere dönüştürülür. Kompozit malzemeler bölümünde bahsettiğimiz gibi karbon fiber spor ekipmanları üretiminden, askeri malzemelere ve savunma sanayinde kullanılan silahlara kadar birçok alanda kullanılan mühim bir malzemedir.
PAN’ın ticari isimlerini Acrilon (Monsanto Fiber), Dynel, Orlon, Verel, Türkiye’de AKSA olarak sayabiliriz.